Selamat Datang

Selamat datang di Blog ini. semoga isi dari blog ini bisa membantu saudara sekalian dalam menambah Pengen tahu anda agar anda sekalian menjadi manusia yang penuh dengan pengetahuan dan sekaligus mampu mengaplikasikan dalam hidup saudara setiap hari.

Wednesday, 31 March 2021

FUNU CAILACO (1725 TO'O 1726


 Kona-ba revolta boot ne’ebé liurai Loro-Monu sira halo hasoru malae-mutin, Padre Artur Basilio de Sá, hakerek livru ida, ho títulu: “A Planta de Cailaco 1927" (1949). Planta ne’e, dezeñu ida ne'ebé ema Goa ida mak pinta kona-ba asaltus forsas governu halo hasoru asuwain Loro-monu iha foho Cailaco (Kailaku).


Ita hatene ona katak governadór Jácome Morais de Sarmento (1706-1710) haruka kobra impostu. Reinu hotu-hotu selu impostu atu defende Prasa Lifau. Reinu balu la konkorda. Liurai balu mós la konkorda ho governadór António d’Albuquerque Coelho (1722-1725) ne’ebé duni sai hosi Lifau amu Bispo Dom Frei Manuel de Santo António.


Iha tinan 1719, liurai Camanasse halibur liurai balu iha ne’ebá atu estabelese aliansa (saun). Sira oho asu aman makerek ida (mutin-mean); hafoin sira hemu asu ne’e nia ran kahur ho tua mutin; tuir mai sira kombina atu duni sai malae portugés hosi Timor; sira hakarak duni sai mós amu-lulik dominikanu no sobu uma kreda no kapela; duni-sai mós ema hosi Larantuka.


Iha tinan 1722, reinu Luca hahú revolta hasoru governu. Entretantu, governador António d’Albuquerque Coelho haruka kapitaun Joaquim de Matos no soldadu sira atu hahú kobra impostu iha reinu sira, iha Provínsia Servião. Maibé, Liurai Lolotoe la simu orden governu nian, no duni Kapitaun Joaquim to’o Batugadé. Liurai Camanasse revolta, hodi hamriik funu hasoru governu: Nia bolu liurai sira hosi Lamaquito (ou Lamak-Hituka, Bobonaro), Lolotoy, Caelaco, Lohitu (Leo-hitu), Sanier (Sanir), Atsave (ka Atesabe), Lâmean (Lei-Mean), Asafonara, Dirivate (Diribate), no Hera-Mera, Nusadilla, Clora, Letipho (Letefoho), Marobo, no seluk tan. Liurai “revoltosos” sira ne’e iha planu atu harii iha Timor impériu tolu: Sonobai (Sombai), Camanasse no We-Hali.


Funu hahú iha tinan 1725, iha Cailaco. Liurai sira ne’ebá hetan tulun hosi Dom Francisco Hornay, hosi Oe-Kusi no ema Larantuka.


Funu-nain timor hahú sobu uma-kreda, harahun estátua no kruz, na'ok no sobu sasán misa nian, oho amu-lulik nain rua: padre Manuel Roiz no padre Manuel Vieira, no sarani barak.


Entretantu to’o iha Liafau Governadór António Moniz de Macedo (1726-1728). Liurai balu, hanesan Dom Francisco Hornay hakarak buka paz (maibé laran rua-rua ka finjidu), ba “presta vassalagem” ba governadór foun. Maibé, liurai balu halibur ema funu-na’in rihun haat (4.000), hodi ba monta kuartel-jeneral iha foho Cailaco, hanesan reinu Lamaquito no Caelaco. Liurai Cailaco naran Dom Aleixo no Dato Laku-Mali sai hanesan ulun boot ka komandante ba revolta hasoru malae-mutin..


Haree ba situasaun ida-ne’e, governu husu liurai balu atu funu hasoru “revoltosos” sira: reinu Maubara ho nia liurai Dom Francisco Xavier; reinu Viqueque ho nia liurai, Dom Vasco dos Santos Pinto; reinu Samoro ho nia liurai Dom Bernardo Sarmento.


Iha fulan-Outubru 1926, governu haruka kapitaun Joaquim de Matos, hosi Batugadé, no kapitaun Gonçalo de Magalhães, hosi Dili, atu komanda forsas hodi ba asalta Cailco.


Reinu sira ne’ebé funu hasoru “ koligasaun Caelaco-Lamaquito”, iha foho Cailaco mak tuir mai ne’e: 

1. Viqueque: Liurai Dom Vasco dos Santos Pinto, ho kapitaun-mor Dom Ventura da Costa dos Remédios; ho soldadu rihun ida atus rua (1.200); 

2. Reino Claco: Liurai koronel Dom Belchior Fernandes; 

3. Reino Allas: Liurai coronel Dom Miguel de Sousa Tavares 

4. Reinu Manufahi: Liurai Koronel Dom Duarte da Costa Souto Maior; 

5. Reinu Samoro: Liurai Koronel Dom Bernardo Sarmento, ho soldadu na’in 900. 

6. Reinu Lacluta:, liurai Dom João da Fonseca. 

7. Reinu Ai-foi: Liurai Dom Domingos da Costa, ho soldadu na’in 30. 

8. Reinu Suai: Liurai Dom Baltazar Lopes, sarjentu-mór, ho soldadu na’in 600. 

9. Reinu Motael: Liurai Dom Gregório Roiz Pereira, tenente-koronel, ho soldadu na’in 500. 

10. Reinu Liquiçá: Liurai Dom Gregório, sarjentu-mór, ho soldadu na’in 100. 

11. Reinu Calcuc: Liurai Dom Paulo de Cáceres, ho soldadu na’in 60.

12. Reinu Laicor: Liurai Dom Carlos, ho soldadu nai’n 40. 

13. Reinu Manatuto: Liurai Dom António Soares, ho soldadu na’in 400. 

14. Reinu Vemasse: Liurai Cosme de Freitas, ho soldadus na’in 900.

15. Reinu Laleia: Liurai Salvador, ho soldadu na’in 300. 

16. Reinu Sarau, Liurai Dom Álvaro da Costa, ho soldadu na’in 80;

17. Reinu Faturó: Liurai Dom Sebastião, ho soldadus na’in 80.

18. Reinu Luca: Liurai Dom António Aveiro do Amaral, ho soldadu na’in 1.500. 

19. Reinu Dailor: Liurai Dom Álvaro de Sousa, ho soldadu na’in 100.


Aléinde “moradores” timor oan sira ne’e, governu haruka tan kompañia sanulu resin sia (19), ho ema na’in 970. Forsa sira hosi governu inklui mós ofisiál no soldadu portugés, ema balu hosi Goa no Macau. Atu asisti tropas sira ne’e, iha mós padre kapelaun ida: padre Vigário Dili nian.


Atu hasoru tropas governu portugés ho moradores sira ne’ebé liurai sira haruka, Dom Aleixo, liurai Caelaco nian, fo orden atu populasaun evakua ba foho Cailaco (Kailaku). Ema mane, feto, foin-sa’e, labarik, ba hotu akampa iha foho leten. Sira mós duni sa’e ba foho leten balada: bibi, kuda no karau, fahi no manu. Balu ba hela kuak laran; balu hada kastelu ho ai-rin no fatuk; mane asuwa’in sira lori diman, rama-isin, surik, ai-donan, no kilat. Kilat balu iha kilat musan, balu iha pólvora no balu uza fatuk.


Iha loron 26 fulan-Outubru 1726, kapitaun Joaquim de Matos ho nia tropas monta akampamentu iha foho Caelaco nia hun. Iha tempu ne’e, sira titu “inimigu”, sobu no sunu uma ka “pos” ne’ebe asuwain Caleco sira harii nanis. Iha loron 29 to’o mós tropas hosi Maubara no Coutubaba funu hasoru funu-nain sira ne’ebé tun hosi foho lolon. Neineik forsas portugés sa’e to’o foho klaran. Iha ne’e, asuwian sira halo tiha ona trankeira boot ida sukat kilómetru tolu; iha fatin nee, “inimigus” sira haloot ai-han, sana, bikan, kusi, luhu no buat seluk tan; fatin ne’ebá mós iha be-matan ida. Atu tama trankeira ne’e susar liu. Topas balu tenke sa’e tuir hali-hun sira abut ne’ebé tabele to’o rai. Hosi trankeira asuwain Caelaco tiru hasoru, tiru rama-oan no duir fatuk mesak bob-bot de'it ba kraik, to’o oho soldado no moradór sira. Iha asaltu ba trankeira ne’e, ema hosi Caelaco, na’in 80 mak mate. Ho atake ne’ebá, “revoltosos” balu halai ba foho tutun, balu ba foho sorin, balu fali konsege halai to’o foho Atsabe nian.


Iha fulan-Novembru 1716, forsas hosi Dili no Loro-sa’e too Caelaco. Forsas konjutas halo serku ba foho Caelaco durante loron sanulu resin rua, maibé asuwain sira la rende. Hosi subar fatin iha foho, feto balu ho labarik sira tun ba kuru be, iha be-matan. Feto no labarik balu ema kaer; balu halai lakon no balu oho-aan.


Ho situasaun ida-nee’, liurai Dom Aleixo, no dato Laku-Mali ho tan dato balu ba rende iha akampamentu portugés, maibé ema barak ne’ebé subar iha fatu kuak no ai-laran lakohi tun no la rende. Kapitaun Joaquim de Matos husu ba Dom Aleixo, atu selu impostu, entrega kilat no armamentu seluk. Entretantu, udan boot tau maka’as, mota tun, kalohan no abu-abu taka metin rai no dalan sira. Tamba ne’e, dato balu no sira nia emar halai hikas ba foho. Ikus-mai, Joaquim de Matos ho Gonçalo de Magalhães haruka forsas sira serka foho Caelaco: balu hosi loro-monu, balu hosi loro-sae, balu hosi tasi-mane, no balu hosi tasi-feto, la husik funu-nain Caelaco sira sai no tama.


Iha loron tolu fulan-Dezembru, asuwain sira tun hosi foho ataka forsas governu nian no oho tiha sarjentu-mór Lucas da Cunha (malae mutin). Iha loron 5 fulan ne’ebá, forsas governu nian deside atu fila ba Díli, no Batugadé. Tuir dalan sira mos hetan atake hosi funu-nain balu. Joaquim de Matos lori hanesan dadur Liurai Dom Aleixo, ho dato Laku-Mali hodi ba entrega ba governadór iha Lifau.


Iha tempu ne’ebá malae no moradores lalin revoltoso sira-nia karau hamutuk rihun rua (2.000); sira tesi ema inimigu na’in atus ida lima-nulu (150) nian ulun-fatuk; lori dadur ema na’in 168.Tuir dadur sira lian, sira-nia maluk na'in 300 mak mate iha foho leten. Hosi tropas portugés , ema na’in tolu nolu resin walu (38) mak mate, no barak mak kanek. Iha loron 8 fulan Dezembru forsas sira ne’ebé fila ba Prasa/Dili, tuir selebrasum misa iha Tibar.


Maibé funu Caelaco la remata iha tinan 1727. Tanba governador sira-nia hahalok, no divizaun iha Liurai timor sira leet, sei akontese revolta barak. Istoriadór balu katak dame lolós harii metin iha tinan 1787.


Autór: Dom. Carlos Filipe Ximenes Belo SDB.

Laureadu Prémiu Novél da Paz, 1996

No comments:

Post a Comment