Selamat Datang

Selamat datang di Blog ini. semoga isi dari blog ini bisa membantu saudara sekalian dalam menambah Pengen tahu anda agar anda sekalian menjadi manusia yang penuh dengan pengetahuan dan sekaligus mampu mengaplikasikan dalam hidup saudara setiap hari.

Monday, 8 December 2025

REVIJAUN KONSTITUISAUN BELE KA LAE?

Análise badak (suscinta) normas konstituisaun no’o expojisaun ba debates.


Deputados nain 88 iha Assembleia Konstituante ( Konstituinte) aprova Konstituisuan da RDTL. No’o sira introdus artigo 154 ne’ebe koalia kona ba aktu politiku revijaun konstituisaun hanesan processo normal no’o konstitusional.


Ne’e katak kualker acto politiku maka hamosu inisiativa revijaun konstituisaun, legal-konstitusional no’o la’os golpe ka kontra konstituisaun. Iha Portugal konstituisuan 1976, ne’ebe ita leno an ba, submetidu ba revijaun ordinária hotu-hotu simu nudar prosesu normal.


Iha ita nia Kosntituisaun, Artigo 154 iha normas ne’ebe maka hateten katak kompetensia atu halo revijaun konstituisaun ne’e Parlamento Nasional nian. Bele ita hare iha número (1) “... Inisiativa revijaun konstitusional maka nudar knar deputado sira no’o bankada parlamentar sira”.  


No’o iha mos nroma ne’ebe dehan katak liu ona tinan 6 ( nem) , sura husi lei ida ikus ne’ebe aprova revijaun konstituisaun, Parlamento bele halo revijaun. Bele ita hare iha número (2) arugo 154 , “... Parlamento Nasional bele revee konstituisaun hafoin liu ona tinam 6 ( nem) husi data publikasaun lei ida ikus liu kona ba revijaun konstituisaun”. Norma ida ne’e hatudu katak processo revijaun ne’e kategorija hanesan revijaun ordinária.


Norma iha número rua refere liu ba ne’e , karik ita halo komparasaun hanesan ho normas ne’ebe hatur iha Konstituisaun 1976 Portugal nian, iha artigo 284, 285.


Husi sorin seluk, iha duni artigo 154, número 4, hatur norma katak temporalmente, katak mesmo maka ladauk liu tinan 6 (nem) , Parlamento bele hahu inisiativa revijaun konstituisaun. Ita bele hare iha número (4) hateten nune’e “... Parlamento nasional , independentemente ba praju temporal sa deit, bele assumi poder sira revijaun konstitusional husi maioria 4/5 Deputadu sira iha efektividade funsaun sira”. Ba inisiativa ida ne’e , precija 4/5 deputados iha efectividade de funsaun-sira. Norma ida ne’e hatudu katak, prosesu revijaun ne’e kategorija nudar revijaun extraordinária.


Atu aprova revijaun konstituisaun maka precija 2/3 de deputados iha efectividade de funsaun, artigo 155. Artigo ida ne’e hanesan los redasaun aritigo 286 Konstituisaun 1976 Portugal nian, ne’ebe ladauk hetan revijaun.


Ora bem, artigo 154 refere hamosu interpretasaun. Iha opiniaun ida maka dehan katak atu hahu inisiativa rejivaun precija 4/5. Iha opiniaun ida maka dehan la precija 4/5 , karik revijaun ne’e nudar prosesu ordinário. Husi opiniaun rua ne’e, ita bele diskuti. Kontudo, hanesan hau hateten baibain ona katak normas barak iha ita nia konstituisaun ita foti husi ka leno an ba Konstituisaun Portugal nian. Pratika iha Portugal nian, revijaun ne’ebe halo liu ona husi tinan 6 (nem) ne’e hanaran revijaun ordinária. Ida be hala’o ladauk tinan 6 ( nem) ne’e hanaran revijaun extraordinária.


Diferensa iha ne’ebe entre revijaun ordinária no’o extraordinária? Tuir livro Teoria da Constituição ne’ebe maka hakerek husi Dra. Manuela Afonso Vaz , iha pajina 91 nia hateten nune’e “... No caso de revisão ordinária , o limite temporal é de cinco anos após a publicação da úlitma lei de revisão ordinária ( artigo 284, No. 1, da CRP). Ita nian tinam 6 ( nem). Dra. Ne’e mos hateten “... A revisão extraordinária pode fazer-se em qualquer momento, não está sujeita a prazo ( artigo 284, número 2 da CRP)”. Ita nian iha número 4 (hat) artigo 154. Konsituisaun rua ne’e hotu adopta 4/5 de deputado sira ba revijaun extraordinária


Hare ba sitasaun iha leten, ita bele foti konklujaun katak revijaun extraordinária maka precija 4/5; enkuanto ke revijaun ordinária la precija 4/5, importante maka iha deputado sira lubun ida maka hahu hatama inisiativa da lei de revijaun konstitusional. Prosedimento hanesan baibain iha prosesu legislativo normal iha Parlamento Nasional, haktuir ba Regimento do Parlamento Nasional.


Portanto, halo referensia ba Konstituisaun 1976 Portugal nian, maka ba ita nia kaju aktual, karik ita haktuir ba limite liu ona tinan 6 ( nem) maka Deputado sira, ka bankada parlamentar sira bele hola inisiativa revijaun ordinária Konstituisaun RDTL, tamba liu tiha ona tinan 6 (nem). La precija 4/5.


Karik hafoin revijaun ordinária Konstituisaun RDTL maka iha período ladauk liu tinan 6 (nem), maka hakarak halo hikas revijau ( número 4, artigo 154, ita nia Konstituisaun) , maka precija 4/5 atu halo inisiativa revijau.


Husi leitura redausaun artigo sira iha ita nia Konstituisaun no’o Konstituisaun 1976 Portugal nian, no’o pratika iha Portugal, maka ita nia revijaun konstituisaun maka atu hahu, ita kategoriza hanesan revijaun ordinária. La precija 4/5! Deputado sira ka banka parlamentar sira ne’ebe hakarak utiliza kompetensia atu halo inisiativa revijaun, bele hahu ho inisiativa da revijaun konstitusional.


Nune’e , maka karik deputado balun , ka bankada parlamentar ida ka liu hatama ona inisiativa-proposta da revijaun, iha lorong 30 nia laran, atu deputado seluk , ka bankada parlamentar seluk hatama mos sira nia proposta da revijaun ( número 6, artido 154). Norma ida ne’e fo’o biban ba deputado hotu no’o banbkada parlamentar sleuk atu hatama mos sira nia proposta de revijaun, depende ba matéria ne’ebe maka ida-idak sente katak precija halo revijaun.


Haktuir ba número 5 ( lima) artigo 154, proposta revijaun ( tanto ordinária ka extraordinária, hau nia interpertasaun!) tenki depojitadu ona iha Parlamento Nasional 120 dias antes inisiu debate materia revijaun.


Tanto revijaun ordinária ka extraordinária, haktuir ba número (1) artigo 155, maka ita precija 2/3 atu aprova lei da revijaun.


Husi análise hanesan hau hakerek, hau nia opiniaun , kualker bankada ka deputado sira bele hahu hatama ona inisiativa revijaun oridnária. Klaro iha debate materia bele precija konsensu nasional balun, karik la kosnegue iha 2/3.  


Tamba revijaun ne’ebe ita atu hahu agora la’os revijaun extraordinária da konstituisaun. La precisa konsensus nasional.


Maka ne’e deit lai, espera kontribuisaun ne’e bele tulun ita entende no’o diskuti klean konseitu revijaun ordinária no’o extraordinária Konstituisaun RDTL.. 



Obrigado Dr. Constitucionalista Avelino Coelho Shalar Kotci.

Atan hau nia perguntas mk tuir mai nee:

1. 4/5 husi 88 Deputados ou husi 65 Deputados tan aprova ho 88 deputados constituante?????

2. Wainhira Fretilin 2000 + PLP = 23 lá concorda ka aceita ka consensus ba RC-RDTL2000 dalan democracia saida mk usa ka sai base??? 

3. se ponto 1 no 2 lá consegue karik ita usa artigo 62 bele ka lae??

4. Artigo 62 mos labele hotu ba Referendo????

5. Dalan seluk karik saida? People power ou Justiça Popular???

Obrigado e abraço forte.

Lucas Colibere;

No comments:

Post a Comment