Selamat Datang

Selamat datang di Blog ini. semoga isi dari blog ini bisa membantu saudara sekalian dalam menambah Pengen tahu anda agar anda sekalian menjadi manusia yang penuh dengan pengetahuan dan sekaligus mampu mengaplikasikan dalam hidup saudara setiap hari.

Wednesday, 4 December 2024

𝐗𝐀𝐕𝐈𝐄𝐑 𝐃𝐎 𝐀𝐌𝐀𝐑𝐀𝐋 𝐔𝐌 𝐍𝐀𝐂𝐈𝐎𝐍𝐀𝐋𝐈𝐒𝐓𝐀 𝐏𝐔𝐑𝐎. (Parte 1)


 𝙿𝙾𝚁 𝙴𝚂𝙲𝚁𝙸𝚃𝙾.

𝙼𝙰𝚄𝙽 𝙱𝙾𝙾𝚃: 𝙺𝙰𝚈 𝚁𝙰𝙻𝙰 𝚇𝙰𝙽𝙰𝙽𝙰 𝙶𝚄𝚂𝙼𝙰𝙾.

Ha'u tenki declara katak lolós Ema seluk nebé besik liu Presidente Xavier do Amaral mak tenki ko'alia kona-ba nia.


Ha'u conhece Xavier do Amaral, nudar timoroan matenek ida, nebé atu sai ona Nai-Lúlik, hili hola feto no la hetan ordenação. Nia tama serviço iha Alfândega no ema hotu conhece nia, tanba dala barak ko'alia kona-ba portugueses sira ninia hahalok iha ne'e.


Iha Abril 1974, mosu Revolução dos Cravos iha Portugal. Iha Timor, iha ona liberdade atu ko'alia abertamente hasoru colonialistas sira, no liberdade atu ko'alia kona-ba futuro ita-nia Rain nian.


Ha'u como sinti-an la serve ba política, ha'u buka acompanha no haré Movimentos políticos oi-oin nebé mosu. UDT, nebé, foufoun, hakarak hamutuk nafatin ho Portugal. Mosu tan APODETI, hakarak integração ho Indonésia, nune'e mós ADITLA hakarak integra ba Austrália.


Hodi acompanha processo ne'e, mak rona katak ASDT mosu iha 20 de Maio no hakarak Ukun-an. Rona


katak Francisco Xavier do Amaral mak sai Presidente ASDT.


Iha fulan Maio, ha'u sai husi servisu iha administração colonial, iha ne'ebé ha'u responsável ba Finanças. No, hanesan ha'u temi ona, ha'u sinti katak ha'u labele tama ba política, tanba la hatene buat ida. Nune'e ha'u hili ba Darwin, buka servisu, hodi halibur osan, bele fila fali atu investe iha sector privado.


Iha Darwin, malae balun liu husi nebá, atu fila ba Portugal, hodi ha'u rona katak ASDT muda ba FRETILIN, iha 11 de Setembro de 1974, katak, husi Associação Social-Democrata de Timor passa ba Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente.


Fila mai Dili atu lori família ba Darwin, maibé Ciclone boot, Tracy, harahun tiha Darwin no ha'u labele fila, nune'e buka servisu oi-oin to'o sai tiha jornalista, hodi acompanha situação política iha Timor.


𝐆𝐎𝐋𝐏𝐄 𝐊𝐎𝐍𝐓𝐑𝐀 𝐆𝐎𝐋𝐏𝐄.


Situação começa manas, tanba Movimentos políticos sira começa critica malu no sira-nia militantes sira haré malu la diak ona. Iha fulan Julho 1975, ameaças oi-oin, ema baku malu, no tanba ha'u simpatiza ho FRETILIN iha hanoin Ukun-an, ha'u husik hela ha'u-nia família iha Farol, tanba knuk UDT nian, no ha'u halai bá hela tiha iha Sede Fretilin, maka Xavier do Amaral ninia uman, iha Santa Cruz.


UDT halo nia golpe iha fulan Agosto no careta la'o hale'u Dili hodi hakilar 'Golpe Anti-Comunista'. No, iha loron ida, camioneta rua ho tropa timoroan mosu, no sr. João Carrascalão, Comandante Polícia, major português ida, ho tan Capitão Lino, oficial português, nebé lori forças sira né husi Baucau, bá to'o sede Fretilin no ha'u mesak mak hamrik iha nebá.


Sira hakilar no haruka hatún bandeira Fretilin no ha'u dehan lae, no sira rasik mak hatún, no kaer ha'u ba dadur iha Palapasu, iha nebé Quadros no militantes Fretilin barak nebé UDT kaer iha fatin-fatin, hodi baku no tebe.


Membros CCF (Vice-Presidente Nicolau no sira seluk tan), nebé ha'u rasik maka ajuda lori ba subar iha Mota Ulun, halai liu ba Aileu no iha nebá halo Insurreição Armada ho Companhia Aileu no, nune'e, hahú Contra-Golpe. Ho contra-golpe, UDT lakon no halai ba Fronteira hodi tama ba Kefa no Atambua.

Ha'u temi buat sira ne'e, tanba ho buat sira nebé acontece ne'e, maka CCF hatama ha'u iha Comité Central maski ha'u lakohi, hodi dehan ba sira katak sira la konsulta tan ha'u. Nudar jornalista, maka CCF fó Secção Informação atu kaer. Ha'u tama tiha iha Comité Central Fretilin, maka ha'u bele conta histórias sira nebé tuir mai ne'e.


Ho situação controlada ona, Xavier do Amaral tun ba Dili no hela iha Lahane. Iha nebá, mak iha Reunião CCF, hodi decide kona-ba Loron Proclamação no ha'u simu Texto Proclamação atu halo no imprime iha Imprensa.


No, iha 28 de Novembro de 1975, iha Palácio do Governo, halo Cerimónia Proclamação Unilateral da Independência, texto nebé Xavier do Amaral lê no assina.


Nudar jornalista, ha'u halo duni filme ida ba Cerimónia ne'e tomak, maibé ho invasão 7 de Dezembro lakon tiha deit, tanba rai hela iha uma.


𝐈𝐍𝐕𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍


Iha 4 de Dezembro, ami membros CCF lubuk ida maka bá Lois, hodi acompanha companhias Falintil, ho Cmdt. Hermenegildo mak comanda iha nebá, ne'ebé buka atu hapára avanço inimigo-nian nebé hola ona Atabae to'o mota sorin. Tanba udan maka'as, TNI iha mota sorin loromonu no Falintil iha mota sorin mai.


 Iha 7 de Dezembro, dadersan nakukun, ami rona aviões lubuk ida liu husi ami nia leten. Kala tuku 8 ka tuku 9, Cmdt. Hermenegildo fó hatene katak inimigo tun, ho paraquedas, hahú invasão iha Dili laran tomak. Nia buka bá to'o Dili, maibé loraik nia fila ona, informa katak nia to'o deit Tibar, ema halai sai husi Dili. Tuir nia simu informação, husi 'racal', membros CCF mós sésan ona ba Aileu. Nune'e mak, ami decide atu fila kedas no liu ba Aileu. To'o iha Aileu, mak hatene katak VicePresidente Nicolau no membros CCF seluk iha hela Laulara. No ami mós tun to'o Laulara.

Liu tiha loron hirak, Xavier do Amaral liu husi Laulara atu bá Dili. Forças sira haruka pára, membros CCF bá ko'alia ho nia, nia exige lós atu ba Dili: 'ha'u tenki ba, atu hasoru ho indonésios sira hodi haruka sira fila, tanba ne'e invasão'. Depois de CCF convence tiha nia, maka Xavier do Amaral fila fali mai Turiscai.


Inimigo mós avança daudauk, hola tiha Aileu. Iha Maubisse, CCF halo reunião hodi decide katak ami, membros CCF, tenki namkari no ida-idak ba ninia fatin hodi organiza população no acompanha forças sira nebé iha nebá. Ha'u liu husi Turiscai, mai duni hasoru Xavier iha ninia uma, ba Fatu Makerek, liu husi Laclúbar, Cribas no bá liu Marabain.


𝐅𝐀𝐓𝐔𝐁𝐄𝐑𝐋𝐈𝐔


Iha fulan Março 1976, husi Marabain, Manatuto, ha'u mós ba Reunião Comité Central FRETILIN nian, ho Comandantes sira, iha Fatu Berliu.


Comandantes FALINTIL nian, hotu-hotu exSargentos husi Exército português, balun sai Comandantes de Sector, haré tiha ba funu ninia desenvolvimento, husu Reunião ne'e atu hato'o sirania preocupação. Iha nebá, assunto boot maka tenki 'Husu Apoio Militar husi Rai Liur'.


Nune'e, Comandantes sira, nudar militares nebé comanda funu, fó hatene ba CCF katak sira preparado atu lori soldados sira halo funu hasoru TNI, maibé problema boot liu mak kilat no kilat-musan ka munições. Kilat barak nebé FALINTIL kaer, kilat sira né marca G3, nebé Exército português rai hela no, ho tempo, sei at daudauk no la iha peças atu troca. Konaba munições G3 nian, ho tiru malu ho inimigo, menos ba beibeik ona no, karik ita captura kilat foun, hanesan AR15, labele usa munições sira ne'e ba G3.

No comments:

Post a Comment